THÂN THẾ NGUYỄN THÁI HỌC

NGUYỄN THÁI HỌC

(Trích trong Ḷch Sử Đấu Tranh Cận Đại, Việt Nam Quốc Dân Đảng của Hoàng Văn Đào)
ĐỜI HỌC SINH
ĐỜI SỐNG HÀNG NGÀY
ĐỜI CÁCH MẠNG
ĐỜI T̀NH ÁI
NGUYỄN THị GIANG TỰ SÁT
GIA Đ̀ìNH NGUYỄN THÁI HỌC

***
ĐỜI HỌC SINH
Nguyễn Thái Học sinh năm Quý Mão (1902) tại làng Thổ Tang, tổng Lương Điền, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên. Nhưng theo học bạ nhà trường thì Nguyễn Thái Học sinh ngày mồng 1 tháng 12 năm 1904; sở dĩ có chuyện chênh lệch tuổi ấy là vì giấy khai sinh phải khai rút bớt tuổi, để xin vào học trường công cho hợp lệ.
Thân phụ của Nguyễn Thái Học là cụ Nguyễn Văn Hách, một nông dân chất phác hiền hậu, một nhà nho; thân mẫu là cụ Nguyễn Thi. Quỳnh hiệu diệu Tế, tính tình khảng khái cương trực, việc tề gia nội trợ rất mực thao lược đảm đang. Gia tài của gia đình Nguyễn Thái Học gồm có 3 mẫu ruộng, một con trâu cầy và 3 gian nhà gạch 5 gian nhà tre. Ngoài những ngày giờ làm ruộng, vị từ mẫu của Nguyễn Thái Học còn phụ thêm nghề dệt vải và buôn vải, lụa về bán ngay tại chợ làng Thổ Tang.
Nguyễn Thái Học có một người em gái là cḥị Nguyễn Thi. Hiền và 3 người em trai: Nguyễn Văn Nho, Nguyễn Văn Lâm, và Nguyễn Văn Ni.
Năm 1906 Nguyễn Thái Học được thân phụ đưa đến thụ giáo Hán Văn tại nhà một cụ Tú tài người đồng hương.
Năm 1913, trường Tiểu học Pháp Việt được thiết lập tại phủ Vĩnh Tường. Nguyễn Thái Học xếp bút lông cầm bút sắt; học hết lớp nhì, Nguyễn Thái Học vào học lớp nhất tại trường Tiểu học Pháp Việt Việt Trì .
Năm 1921, trường Nam Sư phạm chính thức tuyển thêm 45 học sinh năm thứ nhất, nhân ḍip vừa mới khánh thành tại phố Đoă Hươu Ṿ gần Cửa Bắc.
Trong số 45 học sinh mới trúng tuyển có Nguyễn Thái Học. V́ mới tổ chức nên nhà trường chỉ có thể cho một nửa số học sinh chừng hơn 100 người được lưu trú tại trường; còn một nươa ở ngoài được lĩnh moăi tháng tám đồng học bổng.
Nguyễn Thái Học v́ tính thích tự do nên t́nh nguyện xin ở ngoài, trong khi học sinh tranh nhau ở trong trường để sự học được thuận tiện và mau tấn tới. Nguyễn Thái Học rủ mấy bạn đồng lớp đến ở trọ tại hai nơi gần trường; một ở ngay phố Đoă Hươu Ṿ và một ở phố Hàng Bún (Bourrin) cuơng gần đấy. Cùng ở trọ với Nguyễn Thái Học còn có một nhà giáo trẻ tuổi theo học trường Cao Đẳng Sư phạm là Hồ Văn Ṃch.
Học được ít lâu th́ xẩy ra một việc khiến cho một số học sinh có đầu óc phải bực tức mà nẩy nở ra ý tưởng cách mạng. Nguyên có tên Thược, một cựu thông ngôn lính chào mào ở Pháp về, được bổ vào làm giám tḥ. Thược có nhương cử chỉ ngôn ngươ rất lố lăng khả ố, và một thái độ thân Pháp khinh đồng bào, khiến cho nhiều người phải lộn tiết. Thược không nói tiếng Việt, khi cần nói với nhương người làm công ở trong trường, y dùng một thứ tiếng Việt pha giọng Tây, nghe rất đổi chướng tai.
Học sinh ai cuơng ghét Thược, nhiều người t́m hết cách cay độc để chế rieău, nhưng y vaăn cứ mặt rắn như sành không lay chuyển chút nào! Kỳ thực th́ Thược biết lắm và căm thù nhương anh em học sinh tinh quái nhất, trong số có Nguyễn Thái Học. Thược rắp tâm làm hại cho kỳ được, y biết được tên Kinh là con một tên mật thám y ngầm mua chuộc được Kinh và dùng làm chỉ điểm riêng cho y. Nhân có chuyện một học sinh ḅ Thược nhốt ở lầu 3 là nơi phòng ngủ (dortoire). Học sinh này cáu kỉnh la ó chửi rủa ầm yơ, khiến Thược phải cho người lên mở cửa, khi xuống, anh học sinh này lại xông thẳng tới Thược đ̣nh hành hung. Thược liền sang nhà riêng viên giám đốc, vu cáo học sinh này lăng mạ người Pháp và nhương câu bài Pháp. Viên Giám Đốc lập tức ra lệnh đuổi anh học sinh về một cách oan ức; và bắt luôn một số học sinh khác hàng ngày vaăn tỏ ý ghét Thược để điều tra và t́nh nghi có tổ chức bí mật bài Pháp. Nhiều người ḅ đuổi oan, và trong trường boăng phát sinh một luồng không khí ngờ vực rất khó thở; nhất là sau khi có lệnh cấm học sinh không được phép tụm năm tụm ba bàn chuyện. Sự kiện trên đaơ có ảnh hưởng khá sâu xa vào tâm hồn cách mạng của Nguyễn Thái Học.
Tâm hồn đó càng ḅ khích động hơn do thái độ kém giáo dục của mấy mụ đầm dạy học, như mụ Sandré mà học sinh đaơ đặt cho một biệt hiệu là "đầm sâu róm", v́ tính nết cục cằn hay gắt hay quát tháo ầm ĩ của mụ. Một phía khác, tâm hồn đó cuơng lại ḅ khích động do nhương thái độ dơ dáng của bọn phụ nươ buôn son bán phấn ở khu phố anh ở, hòa với nhương hành động hung haơn của bọn lính tây ức hiếp đồng bào để làm trò cười cho chúng.
Do đó Nguyễn Thái Học tỏ ý chán việc học mà anh thường kêu là "học mướn". Anh không cḥu học sử nước Pháp, nhưng đến khi học tới ḷch sử cách mạng Pháp th́ anh lại rất thích thú, rất ham đọc và còn khảo cứu thêm.
Cứ moăi lần mụ "đầm sâu róm" dậy ám tả vào buổi sáng là y như mụ mở túi lấy mẩu bánh ḿ, miếng phó mát và trái chuối tiêu ra, vừa đọc vừa ngồm ngoàm ngốn; v́ thế cho nên không mấy người nghe được hết câu, leơ dĩ nhiên là ai nấy bỏ loăi rất nhiều.
Moăi lần như thế, anh Học lại tỏ veơ giận dươ, nhưng không biết làm thế nào cho mụ bỏ cách dạy học đó đi, thỉnh thoảng anh chỉ dằn mạnh bút xuống bàn tay hay ngáp thật lớn. Mụ Sandré biết vậy, nhưng cuơng cứ bỏ qua. Một hôm anh Học nghĩ được một kế để chọc giận mụ, anh không viết nhưng lại nhắm mụ để họa h́nh mụ đang ngồm ngoàm ăn. Thấy vậy mụ to tiếng gọi:
- Anh Học, anh ngồi g𓊍n cửa sổ kia, anh nhắc lại câu tôi vừa đọc.
Leơ dĩ nhiên là anh Học không đọc được, anh còn đương lúng túng đ̣nh lấy vở của bạn bên cạnh để đọc, th́ mụ lại quát:
- Mang vở của anh lên xem nnào.
Anh Học không ngần ngại mang vở lên. Mụ cầm vở quát on xòm:
- Cái ǵ thế này! rồi mụ cầm vở của anh Học giơ cao lên cho học trò xem, cả lớp cười ồ. Anh Học vaăn điềm nhiên. Mụ quay lại hỏi:
- Anh bao nhiêu tuổi mà coi ngᅐời lớn thế! Nom không có vẻ học sinh tý nào!
Anh Học trả lời thong thả từng tiếng:
- Tôi 45 tuổi.
Mọi người cười vang. Mụ cáu kỉnh lại quát:
- À thằng này láo! Mày lại nhạo tao phải! ai đời 45 tuổi mà đi học trường Sư phạm bao giờ không?
Thấy anh Học vaăn chân chân đứng. Mụ càng bực ḿnh:
- Anh sinh năm nào?
> - Tôi sinh năm Bính Th́n.
Mọi người lại cười ồ. Mụ cáu:
- Bính Th́n, Bính Th́n là cáii ǵ?
Anh Học vaăn đứng tự nhiên. Mụ kéo ghế đứng dậy chỉ vào mặt anh nói với mọi người:
- Ḱa coi ḱa, thật là nhà quê! rồi quay lại hỏi anh Học:
- Mày quê ở làng nào?<
- Tôi quê ở làng "â..h..&quoot; Anh Học trả lời hết sức b́nh tĩnh.
Mọi người lại ph́ cười. Tuy mụ đầm không hiểu ra sao, nhưng thấy mọi người cười dươ quá, biết chắc câu trả lời có ý hoăn xược, mụ xầm xầm bước xuống bục tiến lại nắm lấy tay anh Học, nói:
- À thằng này láo, xuống buuồng ông Giám đốc ngay với tao.
Anh Học ung dung đáp:
- Vậy tôi xin đi trư𓁋c.
Vừa ra khỏi lớp, không hiểu nghĩ thế nào, mụ đầm lại lôi tay anh Học trở vào lớp, đẩy anh ngồi vào choă, rồi lại tiếp tục đọc ám tả, như không có chuyển ǵ xẩy ra: nhưng mụ không còn ngồm ngoàm nươa! nhặt mẩu bánh ḿ, miếng phó mát ăn chưa hết quẳng qua cửa sổ.
Đến cuối năm thứ 3 Nguyễn Thái Học từ giaơ trường Sư phạm về nằm khàn ở nhà, ḅ Chính phủ Bảo hộ đòi lại khoản trợ cấp học bổng 3 năm.
Nằm nhà đọc sách, đến kỳ thi Đíp lôm, Nguyễn Thái Học cuơng nộp đơn ứng thi. Ngay buổi đầu thi ám tả, anh đaơ gặp phải viên Giám khảo người Pháp hóc búa, không có cảm t́nh với học sinh bản xứ là Thomas, đaơ đọc ám tả cho thí sinh, mà Thomas chỉ đọc moăi câu một lượt không nhắc lại. Cả phòng đều thất vọng, thí sinh nào cuơng bỏ từng quaơng.
Đến gần nươa bài, Thomas thấy một thí sinh lớn tuổi mặc áo the thâm, tay xách muơ trắng, tay cuốn giấy thi vùng vằng tiến ra cửa.
Thomas quát hỏi:
- Ê! Anh kia đi đâu thế;?
- Tôi đi ra, v́ không th𓎷 thi cử như thế này được, Nguyễn Thái Học trả lời.
Thomas lại tròn mắt hỏi dươ dội:
- Tại sao?
- Ông đọc nhanh quá, mà l𓀑i đọc có một lượt, tôi không theo ḳp, tôi xin bỏ cuộc.
Sao người khác viết được?
- Xin ông thử nh́n xem, có bbao nhiêu viết ḳp?
Thấy anh Học đối đáp bướng bỉnh. Thomas bước xuống túm vai anh Học xoay một vòng, đẩy anh về choă. Vừa quay lưng lên bục, đaơ lại thấy anh Học theo sau, và lăm le ra cửa phòng thi ra ngoài. Thomas lại quát:
- À! Anh này đ̣nh làm ǵ; thế này? Anh muốn tôi cho gọi Cảnh binh daăn anh vào nhà giam không?
Anh Học điềm tĩnh trả lời:
- Vậy tôi xin ông cho tôi ra ngoàài, tôi bỏ cuộc thi, và nếu ông không đi gọi Cảnh binh, chính tôi cuơng xin đi gọi hầu ông ngay bây giờ.
Thomas giận đến tái mặt không biết nói thế nào, lại thấy anh Học nét mặt gân guốc quả quyết, khó lòng bắt nạt nổi. Y sợ lại xẩy ra chuyện tương tự như việc đaơ xảy ra cho y ở trường Chasseloup Laubat ở trong Nam (1).
_____
1. Nguyên Thomas trước kia làm giáo sư tại trường Trung Học Chasseloup Laubat ở Saigòn, v́ thái độ ngạo ngheă, và cách dậy học trò mất dậy của y, mà đaơ ḅ học sinh trường đó đánh cho một trận đòn nên thân. Sau đó Thomas ḅ đổi ra Bắc dậy trường Bưởi.
_____
Thomas ḍu giọng bảo anh Học:
- Thôi được, anh c𓔉 về choă, anh seơ được toại nguyện.
Thomas bảo anh Học về ngồi choă cuơ, rồi mở cửa đi ra. Ai cuơng tưởng là Thomas seơ đi gọi cảnh binh tới daăn anh Học đi, hay ít ra cuơng đi tŕnh ông Chủ khảo, nhưng mọi người đều đoán sai hết. Một lát sau, Thomas cùng với một ṿ giáo sư khác, người Việt Nam là ông Dương Quảng Hàm vào phòng thi. Thomas nhường choă cho ông Hàm đọc lại từ đầu bài ám tả. Nhờ đó mà một số thí sinh đaơ không ḅ rớt oan.
Nhương maău chuyện này đaơ biểu lộ một tinh thần tranh đấu bất khuất, gặp sức đè nén nào cuơng t́m cách phản ứng ḳch liệt và nhanh chóng không tính toán đến hậu quả.
Dĩ nhiên là Nguyễn Thái Học không trúng tuyển kỳ thi ấy, lại nhân có kỳ thi tuyển thừa phái, các bạn khuyên anh nên ứng thi, anh Học đaơ trúng tuyển, nhưng đến khi đó ngḥ đ̣nh bổ đi nhậm chức, anh Học đaơ bọ không đi, mà lại xin vào học tại trường Cao Đẳng thương maơi.
Trong cuốn "Mesures politiques en l'Indochine", Marty Giám đốc mật thám Đông Dương đaơ viết: "Nguyễn Thái Học là một học sinh bướng bĩnh hay caơi nhau với thày giáo".

ĐỜI SỐNG HÀNG NGÀY
Nguyễn Thái Học vóc người tầm thước đậm đà, cao 1m65, mặt vuông trán rộng, miệng rộng môi dầy, râu quai nón, hai tai to và dài, đặc biệt là răng vồ, nhưng cười tươi và có duyên, tính t́nh hồn nhiên phóng khoáng, thẳng thắn cương quyết và có một đức tự tin lạ lùng.
Cuộc đời sống của Nguyễn Thái Học thực rất suềnh soàng giản ḍ, từ y phục đến giầy dép không hề chải chuốt; ngoài thú hút thuốc lào và thỉng thoảng nhai trầu, không thích một thứ ǵ khác! Nguyễn Thái Học rất b́nh ḍ, mieăn là ăn để sống, món ăn thích thú nhất của ông là món "Phở Bò" suốt đời không ham muốn cao sang. Về tiền tài: moăi khi trong túi có tiền là giốc hết tiêu chung với anh em, khi cạn túi cuơng hỏi ở anh em lấy một cách tự nhiên không ngại ngùng e lệ. Giấc ngủ đối với Nguyễn Thái Học thực rất là quan trọng, khi buồn ngủ, mặc dầu gặp việc khó khăn đến đâu cuơng phải ngủ, daău rằng chỉ một giấc ngắn độ 15 phút, ngáy thật to. Khi tỉnh dậy, giải quyết mọi việc rất sáng suốt và chu đáo. Khi ngủ thường hay nằm sấp, hai chân quắp lên trên mông.
Tuy đaơ ra đời lâu năm, Nguyễn Thái Học còn giươ thổ âm của làng ḿnh, là dùng lộn hai chươ L với N. Còn một tính đặc biệt, là moăi khi đương tập trung suy nghĩ một vấn đề ǵ, th́ mặc dầu nhương người ngồi ngay trước mặt nói chuyện hoặc hỏi han đieu ǵ, cuơng không hề để ý nghe.
Nguyễn Thái Học có một người vợ ở quê nhà là Nguyễn Thi. Cửu do sự đính ước của đôi bên cha mẹ khi Nguyễn Thái Học còn thơ ấu. Tuy cḥ Cửu về làm dâu nhà họ Nguyễn lâu năm; nhưng cặp vợ chồng ấy không bao giờ lại chung sống với nhau. Đến khi Nguyễn Thái Học dấn thân vào cuộc đời cách mạng, Thái Học gửi thư về thăm cha mẹ, tạ tội bất hiếu không năng về thăm; cuối cùng xin phép cha mẹ cho cḥ Nguyễn Thi. Cửu được tự do đi lấy chồng.

ĐỜI CÁCH MẠNG
Về hoạt động cách mạng lúc ban đầu của Nguyễn Thái Học. Tác giả tŕnh bày đầy đủ ở chương I, Thiên thứ nhất, dưới Mục đề "Thành lập V.N.Q.D.Đ.". Nay nhắc lại, thiết tưởng là quá thừa. Vậy xin tŕnh bầy tiếp từ sau ngày Nam Đồng Thư Xaơ đóng cửa, nhà giáo Phạm Tuấn Tài phải đổi lên trường Tiểu học Pháp Việt Tuyên Quang vào giươa năm 1927. Nguyễn Thái Học cùng Hồ Văn Ṃch dọn đến ở luôn trụ sở Nam Đồng Thư xaơ với Nhượng Tống. Họ đaơ trở nên nhưng người bạn cùng ăn hết nḥn với nhau.
Từ sau ngày V.N.Q.D.Đ chính thức thành lập. Căn lầu I Nam Đồng Thư xaơ trở nên trụ sở thường trực của Tổng bộ. Lớp nhà dưới là gia đ́nh bà Cổ, làm nghề bán sôi, cháo rong và luôn nấu cơm tháng cho Nguyễn Thái Học và các đồng chí của họ Nguyễn ăn.
Căn lầu của Nguyễn Thái Học ở, bề dài không quá 9 mét, bề ngang 3 mét rươơi, vỏn vẹn chỉ có một bộ ghế ngựa goă tạp, 1 chiếc bàn và 4 chiếc ghế cuơng bằng goă tạp, vừa dùng làm bàn viết laăn bàn ăn; góc này vài chiếc chiếu vất ngổn ngang, góc kia mấy chiếc va li bẹp với một mớ quần áo thay, mà thợ giặt chưa ḳp đến lấy.
Moăi khi các đồng chí từ bốn phương tới thủ đôi đều t́m đến từng lầu số 6 này. Trước khi thổi cơm, bà Cổ ở dưới nhà thường sai cô gái nhỏ của bà 13,14 tuổi, thò đầu lên cầu thang gác hỏi bươa nay có mấy người ăn?
Cơm bưng lên, anh em cứ việc ăn, cơm b́nh dân, moăi người moăi bươa có 5 xu. Bà Cổ cứ việc ghi vào sổ, cuối tháng seơ tính với ông Học sau. Chẳng mấy tháng mà bà Cổ đaơ nhận được đủ số tiền, nhưng bà vaăn vui vẻ bưng cơm giót nước như thường, không bao giờ có nửa lời ta thán. "Bát cơm Phiếu maău giaơ ơn ngàn vàng". Chúng tôi nghĩ thế, nhưng chẳng bao giờ làm được. Trái lại, bà còn ḅ thực dân làm khó deă v́ chúng tôi.
Các đồng chí, ai muốn nghỉ ngơi chốc lát hay muốn ngủ lại đêm cứ việc trải chiếu xuống văn gác mà nằm, nếu giường chật. Quần áo thay đổi laăn lộn, bộ nào vừa ai nấy mặc, không cần biết là của ai. Đồng chí nàok nếu túi sẵn tiền th́ bỏ ra khao nhau chầu phở hay bún chả, nếu gặp khi anh em đều túi roăng, th́ cứ việc gọi sôi, cháo của bà Cổ, rồi biên vào sổ tính sau.
Nguyễn Thái Học luôn luôn khuyên nhủ đồng chí: "Chúng ta phải gạt bỏ hết nhương tính ích kỷ và tự ái, tự kiêu, th́ chúng ta mới trở thành người cách mạng được."
Muốn biết roơ Nguyễn Thái Học không ǵ hơn là nghe lời b́nh phẩm của Hồ Văn Ṃch (1) một người bạn thân, một đồng chí đầy mưu lược, luôn luôn ở bên cạnh Nguyễn Thái Học nói: "Anh Học bề ngoài tuy nóng nảy, nhưng mưu việc ǵ th́ rất nhiều cơ trí, mà đaơi người th́ rất mực chân thành."
Thực quả vậy, sau ngày Đảng ḅ bại lộ, Nguyễn Thái Học trốn thoát. Một hôm có cuộc họp được triệu tập tại làng Dương Quang thuộc phủ Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh. Các đồng chí đaơ tiếp tục đến đ̣a điểm họp từ chiều hôm trước. Thám tử được tin mật báo với Pháp, đêm ấy Giám Binh Bắc Ninh đem lính khố xanh bí mật đến mai phục xung quanh làng Dương Quang.
Nguyễn Thái Học không hề được biết sự bao vây ấy. Sáng sớm ngày hôm sau, khăn đống áo the, tay ôm cặp tay ô, ung dung tiến đến làng Dương Quang. Th́nh ĺnh gặp lính xét hỏi, Thái Học thản nhiên trả lời là nho sĩ ở huyện được phái về lập biên bản. Từ dáng điệu đến cử chỉ thực giống hệt như nho sĩ ở huyện. Lính khố xanh không chút nghi ngờ, để Nguyễn Thái Học tự do đi. Nguyễn Thái Học ung dung tiến vào làng, rồi t́m đường rút ra khỏi vòng vây. Trái lại, Phạm Văn Hể đến từ chiều hôm trước, gần sáng thấy động, hoảng hốt chạy ra khỏi làng, ḅ lính t́nh nghi giươ lại, đem về giam tại Bắc Ninh, maơi ít lâu sau mới được thả ra.
______
(1) Hồ Văn Ṃch dáng người nhỏ nhắn, tư chất thông minh, tính t́nh quả cảm. Nguyên quán tại làng Đồng Hỷ, phủ Ninh Giang, tỉnh Hải Dương.
Xuất thân làm giáo học, được ít lâu Hồ Văn Ṃch xin nghỉ để theo học lớp Cao đẳng Sư phạm.
Sau vụ ám sát Bazin tháng 2 năm 1929, Hồ Văn Ṃch ḅ bắt giam, Hội đồng Đề h́nh kết án 10 năm cấm cố lưu đày ra Côn Đảo.
Trước ngày ḅ giam, Hồ Văn Ṃch đaơ mắc bệnh lao phổi, nên đaơ tạ thế tại Côn Đảo ngày mồng 8 tháng 4 năm 1932. Ở đây anh em có dựng trên mộ một tấm bia bằng xi măng, khắc mấy chươ "Hồ Văn Ṃch 1930" làm kỷ niệm.
______
Lại một lần khác, vào cuối tháng 11 năm 1929, tại làng Quỳnh Khê thuộc huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dưng, một cuộc họp được tổ chức tại nhà một đồng chí là Phó tổng Ṿnh. Có mật báo, tri huyện sở tại là Nguyễn Ngọc Lieăn đem lính cơ về vây làng Quỳnh Khê từ hồi 4 giờ sáng, đợi đến 6 giờ sáng vào khám xét nhà Phó tổng Ṿnh.
Nguyễn Thái Học đương ngủ ngáy như sấm, đồng chí vào lay ông báo động, lay đến 2,3 lần ông mới tỉnh dậy, điềm nhiên đi xuống phía nhà tá điền ngủ, trút bỏ hết quần áo lại, lấy bộ quần áo của thợ cầy mặc vào, rồi đội nón lá vác vồ tiến ra phía ruộng sau nhà Phó Tổng Ṿnh cùng đập đất với sáu nông phu.
Đúng 6 giờ, Tri huyện Lieăn daăn lính vào khám xét nhà Phó tổng Ṿnh, không thấy ǵ kéo nhau ra về.
Một hôm Nguyễn Thái Học phải đích thân xuống Hải Phòng để chủ tọa một phiên họp quan trọng.
Ông bắt đầu đáp xe lửa từ ga Lạc Đạo vào hồi 4 giờ 20 phút sáng. Y phục vận theo đúng kiểu các người dân quê Đ́nh Dù moăi khi ra tỉnh: quần màu cháo lòng, áo the thâm và khăn đóng, vai vác cây dù, nách kẹp đôi dép.
Đaơ đặc biệt chú ý từ trước, khi lên xe, Nguyễn Thái Học đaơ lựa choă ngồi vào chiếc ghế toa hạng ba, nơi ánh đèn bớt sáng.
Không ngờ khi xe lửa sắp chạy, th́nh ĺnh có hai tên thám tử: một Việt và một Pháp lại daăn một người ḅ còng tay lên ngồi đối diện anh. Thoáng nh́n, Nguyễn Thái Học đaơ nhận ngay ra người ḅ còng tay là một đồng chí, anh Lý Kim Hai ở Chi Bộ Nam Quách (Hải Dương).
Một chi bộ đaơ ḅ vơơ lơơ, và lo ngại Hai Kim nhận ra anh, lơơ phát xuất một cử chỉ nào sơ hở, khiến anh ḅ lộ h́nh tích th́ nguy to. Nguyễn Thái Học đ̣nh xuống xe đi chuyến sau; nhưng xe lửa đaơ bắt đầu chuyển bánh nhanh rồi. Muốn lánh mặt qua ngồi toa xe khác, th́ phải đi qua mặt hai tên thám tử, mà chúng thường chăm chú nh́n theo, thật là tiến thoái lươơng nan! Nguyễn Thái Học đành kéo vạt áo the che mặt giả vờ ngủ.
Về phần Lý Hai Kim, anh cuơng nhận ra được Nguyễn Thái Học, ngước nh́n Học tỏ vẻ hiểu ý.
Để xe lửa chạy một hồi lâu, Nguyễn Thái Học đứng dậy, dẵn giọng nói với bà già ngồi kế bên, có ý để cho hai tên thám tử và anh Hai Kim nghe được:
- Bà coi giùm tôi chiếc dù và chiiếc va li này, tôi đi tiểu một chút.
Rồi anh thản nhiên đi thẳng về phía cầu tiêu, mặc cái nh́n chòng chọc soi mói của tên thám tử Pháp lai.
Thừa khi xe lửa từ từ tiến tới ga Vật Cách, Nguyễn Thái Học vột trút bỏ chiếc áo the dài thâm, rồi mở cửa cầu tiêu nhảy xuống đường kêu xe kéo thuê đi Hải Phòng.
Khi người phu xe tới gần cầu Hạ Lý nhận xét t́nh h́nh, thấy không thể nào qua cầu đàng hoàng được, v́ thấy lính gác cầu rất đông. Nguyễn Thái Học liền tỏ vẻ thân thiện điều đ́nh với người phu xe cho anh thuê lại chiếc xe cùng bộ quần áo với giá 35 đồng bạc, gồm cả tiền bảo đảm chiếc xe khi không may ḅ mất.
Nguyễn Thái Học lẳng lặng kéo chiếc xe không trên cầu từ phía Hạ Lý sang.
- Anh kia, sao không đi vào l𓎵 mà lại nghênh ngang giươa đường, muốn xe lửa cán chết phải không? Người cảnh binh gác cầu quát to.
Anh kéo xe gần tới lề đường, cách đấy vài chục thước, một tên thám tử mặc thường phục, vaăy Nguyễn Thái Học lại.
- Có giấy tờ ǵ không?? Lại đây coi!
- Chào xếp, xếp có về;, tôi kéo về, tôi vaăn kéo xếp đến sở làm đấy mà! Nguyễn Thái Học đáp.
Lời chào leă phép, bất ngờ làm tên thám tử ngạc nhiên, đang phân vân tự hỏi, có leơ đây chính là anh phu xe quen.
Giươa khi ấy từ phía bên kia cầu, một chiếc xe hơi mui trần trong có mấy người Pháp đang bon bon đổ dốc.
- Ô tô ḱa! dẹp vào bên mà &đi đi! tên thám tử ra lệnh.
Dưới chân cầu Hạ Lý về Hải Phòng, một quán nước chè có một thanh niên và một thiếu nươ ăn vận lối quê ngồi đợi Nguyễn Thái Học từ lâu, ấy là Nguyễn Văn Chấn và Nguyễn Thi. Giang.
Đến trước quán nước, người phu xe ngừng lại, nói với thanh niên trong quán: "Mời ông đi xe".
Nguyễn Văn Chấn đứng dậy, ung dung bước lên xe và nói to:
- Về phố đư𓒣ng Cát Cụt.
Về tới nơi an toàn, anh em đều vui cười và nói:
- "Haơy giươ l𓉭y bộ quần áo phu xe kia, để sau này giao cho Viện Bảo Tàng".
Thế rồi không bao lâu cuộc Tổng khởi nghĩa ḅ thất bại. Boăng có tin Nguyễn Thái Học ḅ bắt ở ấp Cổ Ṿt đưa về giam tại ngục thất Hỏa lò Hà Nội. Và dưới đây là một vài giai thoại về Nguyễn Thái Học:
Giới phụ nươ Pháp ở Hà Nội yêu cầu Arnoux giám đốc sở mật thám Bắc Việt cho họ được đi coi mặt muơi nhà laơnh tụ V.N.Q.D.Đ mà từ ngày Tổng khởi nghĩa họ vaăn lo sợ cho số phận của họ không biết seơ ra sao?
Arnoux vốn muốn trưng với phái đẹp, và cuơng muốn nhân ḍp khoe công, nên y nhận lời cho họ đi coi mặt Nguyễn Thái Học. Arnoux thân daăn vào ngục thất Hỏa lò một đoàn hàng trăm phụ nươ Pháp. Cửa sà lim mở ra, một ả đầm chừng 20 tuổi buột miệng nói:
- Où! Où! Où est le Général Nguyễ;n Thái Học? (Ông tướng Nguyễn Thái Học đâu?)
Arnoux chặn lời ả và nói:
- Il n'est qu'un chef de brigands (Nó cchỉ là một tên tướng ăn cướp!)
Nguyễn Thái Học nghe tiếng nghiêm mặt nói:
- Ông Arnoux, ông haơy nên có le&##259; độ một chút!
- Leă độ à! đây annh biết leă độ!
Vừa nói, y vừa giơ cây ba toong đánh vào mặt nhà laơnh tụ cách mạng rất mạnh, trúng vào hàm răng, máu trào ra đầy miệng, làm Nguyễn Thái Học gaăy mất hai cái răng cửa.
Chân ḅ cùm tay ḅ còng, Nguyễn Thái Học mỉm cười nói:
- Tao đaơ thấy roơ; bộ mặt văn minh của nước Pháp chúng mày là thế đấy.
Than ôi! mối hận thù đối với bè luơ thực dân Pháp biết đến ngày nào quên đi được; hơơi anh em cách mạng quốc gia.
Giươa lúc ấy, một mụ đầm nạ giòng đang ôm con chó lông xù sửng sốt về câu trả lời của Nguyễn Thái Học, lơơ tay làm con chó nhẩu xuống đất chạy tung tăng trong giaăy hành lang; Arnoux vội vàng đuổi theo bắt con chó ôm nó lên và kính cẩn trao lại cho bà chủ nó. Đám phụ nươ nh́n Nguyễn Thái Học một lúc rồi kéo nhau ra.
Ngoài số phụ nươ Pháp và nhương yếu nhân trong giới thực dân Pháp; còn có một người Việt Nam được vào xem mặt Nguyễn Thái Học là Hoàng Trọng Phu Tổng đốc tỉnh Hà Đông.
Ông qua công bộc trung thành nhất của Pháp này theo chân viên Dự thẩm Coppin tới xà lim giam Nguyễn Thái Học. Cửa phòng vừa mở, chỉ vào mặt một người nằm ngửa trên sà lim, hai chân xỏ trong loă cùm, hai cổ tay xích bắt tréo lại, mắt nh́n lên trần suốt ngày đêm. Coppin nói:
- Thưa đại nhân, tôi xiin giới thiệu đây là kẻ đaơ làm cho cháu ruột của ngài ḅ giết!
Hoàng Trọng Phu như không chú ý câu nói ấy, hỏi luôn Nguyễn Thái Học rằng:
- Thày ḅ bắt trong lúc còn súng lục lựu đạn ở trong người, vậy sao thày lại không dùng voơ khí ấy mà thoát thân?
- Chỉ v́ tôi không muố;n giết mấy người phu tuần đaơ bắt tôi, bởi họ chỉ là nhương kẻ thừa hành chỉ Thi. của bọn quan thày Pháp; nếu tôi gặp bọn tham quan ô lại đục khoét lương dân, th́ súng và lựu đạn của tôi seơ không từ!
Hoàng Trọng Phu mỉm cười ra về không nói câu nào nươa!
- Ngày mồng 2 tháng 3, Hội đồng Đề h́nh Bắc Việt cho phép gia quyến Nguyễn Thái Học được vào ngục thất Hỏa lò thăm. Nguyễn Thái Học lậy tạ mẹ già rồi nói: "Đắc trung thất hiếu, xin mẹ tha thứ cho con."

ĐỜI T̀NH ÁI
Từ sau vụ ám sát Bazin, Nguyễn Thái Học đeo hai cái án xử vắng mặt với trát truy nả rất gắt gao đến các hang cùng ngoơ hẹp. Nguyễn Thái Học luôn luôn phả hóa trang, khi khóac áo cà sa, đóng vai nhà tu hành khổ hạnh đi khuyến giáo, lúc khoác áo thương nhân đóng vai bác lái trâu, lái thuốc lào; hoặc anh nông phu vác cuốc vồ ra đồng làm ruộng; đôi khi còn hóa trang giả phụ nươ ra đồng nhổ mạ cấy lúa; Cuơng có khi đóng vai ông lý Đ́nh Dù vác chiếc ô rách đi chơi Kinh Kỳ thăm bà con họ hàng.
Gặp bao hoàn cảnh khó khăn! Nguyễn Thái Học hoạt động cách mạng hăng say hơn bao giờ hết! Công tác chính là công tác kiện toàn lại Đảng tiến tới giai đoạn cấp bách Tổng khởi nghĩa. Vấn đề liên lạc luôn phải thay đổi đồng chí để tránh tai mắt nhòm ngó của mật thám. Nên từ đấy được ủy thác cho mấy nươ đảng viên: Đoă Thi. Tâm, Nguyễn Thi. T́nh, Nguyễn Thi. Thành, Nguyễn Thi. Bắc, Nguyễn Thi. Giang... Cô Giang là nươ liên lạc đứng vào hạng xuất sắc nhất. Không nhương thế! Cô Giang còn là một nhà tuyên truyền giỏi, tổ chức được Binh đoàn Yên Bái, Binh đoàn này làm nên cuộc Tổng khởi nghĩa đêm mồng 9 rạng mồng 10 hồi tháng 2 năm 1930.
Nguyễn Thái Học hoạt động cách mạng mạnh meơ trong thời kỳ ấy, một phần lớn là nhờ sự giúp đơơ của nhân dân; và cuơng một phần phải nhờ ở tai mắt và sự khuyên ngăn khuyến khích của Nguyễn Thi. Giang; và một đồng chí luôn luôn ở bên cạnh bảo vệ là Sư Trạch; hai người này là hai cánh tay của Nguyễn Thái Học vậy. Nhiều khi Thái Học phải cải trang tạm lánh ở vùng Hòa B́nh, Ninh B́nh, Phú Thọ, nơi rừng núi bao lao. Nguyễn Thi. Giang luôn đem tin tứ cho Thái Học, và lại đem chỉ Thi. của Thái Học truyền đi các nơi. Bất cứ một công tác nào, dầu khó khăn đến đâu được Đảng trao phó, cô Giang đều thi hành có kết quả.
Theo điều lệ V.N.Q.D.Đ th́ không kết nạo phụ nươ vào Đảng, mà chỉ có sự kết nạp vào Đoàn. Trường hợp Nguyễn Thi. Bắc và Nguyễn Thi. Giang là một trường hợp đặc biệt. V́ trước ngày thành lập V.N.Q.D.Đ hai cô Bắc Giang đaơ ở trong tổ chức cách mạng bí mật của cụ Nguyễn Khắc Nhu ở Bắc Giang. Đến khi cụ Nguyễn Khắc Nhu thám gia V.N.Q.D.Đ th́ lý đương nhiên cả tổ chức của cụ, cuơng đều được tham gia V.N.Q.D.Đ
Bắc, Giang, Tỉnh, là ba cḥ em ruột, con một nhà nho ở Phủ Lạng Thương tỉnh Bắc Giang. Vốn nhà thanh bạch, nhưng cả ba cô đều có công, dung, ngôn, hạnh hoàn toàn. Hai cô cḥ lại được học ít nhiều Hán văn, chươ Pháp theo hết bậc tiểu học. Cô Giang lạ thông minh sắc sảo và tài ba hơn cô cḥ nhiều. Mặt hơi roă huê, nhan sắc tuy không đẹp lắm, nhưng duyên dáng và ḷch sự vô cùng. V́ nhà nghèo nên cô phải thôi học sớm, về làm nghề dạy trẻ em, nên người ta thường gọi là cô giáo Giang.
Một đôi trai tài gái sắc, lại cùng chung chí hướng, cùng cảnh ngộ, cùng có ḍp gần guơi bên nhau luôn, nên chẳng mấy lúc đaơ nẩy lên nhương tiếng đàn đồng điệu. Họ đaơ cảm thông và đồng quan điểm như nhau, họ cảm thấy yêu nhau, và đaơ cảm thấy không thể xa cách được nhau.
Một buổi chiều hè, trên đường từ Phú Thọ về miền xuôi, Nguyễn Thái Học cùng Nguyễn Thi. Giang cùng ghé vào đền Hùng Vương để hội đàm với Phó Đức Chính, Lê Hươu Cảnh và Đặng Trần Nghiệp. Sau khi họp bàn xong, Học và Giang rủ nhau ra ngoài hóng gió.
Đêm đaơ vào khuya, Lê Hươu Cảnh bước ra sân đền, với ý đ̣nh gọi hai người vào ngủ. Cảnh thấy Thái Học v́ quá mệt mỏi đaơ ngồi tựa lưng vào gốc cây ngủ say, bên cạnh cô Giang ngồi tay phe phẩy quạt xua muoăi và trông chừng. Lê Hươu Cảnh lặng leơ quay gót vào mật bàn với Phó Đức Chính và Đặng Trần Nghiệp: có ḍp thuận tiện nên yêu cầu Đảng bộ cho phép Học Giang được thành đôi lứa kết hôn.
Một lần khác lại có ḍp qua đền Hùng Vương. Thái Học cùng Cô Giang vào chiêm bái, trước bàn thờ Tổ, khói nhang nghi ngút, hai người cùng nhau thề thốt nặng lời. Thề thế nào cuơng lấy nhau nhưng seơ chỉ thành chính thức sua khi cách mạng thành công, và được Đảng cho phép. Thấy Nguyễn Thái Học đeo khẩu súng lục, cô Giang xin được đeo, để sau này nếu Nguyễn Thái Học có v́ Tổ quốc mà mệnh hệ nào! th́ Giang cuơng quyết dùng khẩu súng này để chết theo!
NGUYỄN TH̉ GIANG TỰ SÁT
Cuộc Tổng khởi nghĩa thất bại. Quay về Bắc Ninh, Bắc Giang, Nguyễn Thi. Giang đang chuẩn ḅ việc đánh chiếm một đồng binh Khố Xanh để làm căn cứ đ̣a; th́ được tin Nguyễn Thái Học đaơ ḅ bắt, ban đầu cô còn nghi ngờ, v́ rất có thể thực dân cho phao đồn tin ấy để trấn áp dư luận, khủng bố tinh thần nhương đảng viên còn thoát ở vòng ngoài, chứ chưa chắc đaơ là sự thực, cô Giang liền thu xếp mọi việc rồi tức tốc sang Hà Nội, t́m đến Lê Hươu Cảnh. Cảnh cho biết Nguyễn Thái Học ḅ bắt thực rồi! Ngoài anh Học ra, Sư Trạch, Phó Đức Chính, Nguyễn Như Liên cuơng đều ḅ bắt hết.
Nghe Lê Hươu Cảnh thuật lại xong, cô Giang nghẹn ngào gần như tắt thở. Cô rất lo cho tiền đồ của Đảng, vận mệnh của Tổ quốc. Tinh thần cô Giang trở nên khủng hoảng, boăng dưng khóc! boăng dưng cười! gần như một người mất trí, người điên! khiến các đồng chí của cô có mặt ở Hà Nội, phải t́m hết lời an ủi và t́m đủ mọi cách để bảo vệ tính mạng cho cô có thể ở yên Hà Nội, để gián tiếp thăm nom và giươ vương tinh thần cho Nguyễn Thái Học.
Một ý nghĩ táo bạo thoáng xuất hiện trong đầu óc cô Giang, là phải làm thế nào để cứu thoát được Nguyễn Thái Học và các đồng chí bây giờ? Cô Giang đem ý đ̣nh bàn với các đồng chí tổ chức một cuộc bạo động để cướp lại tự do cho Nguyễn Thái Học, cho các đồng chí và tất cả nhương đồng bào ḅ thực dân giam cầm trong ngục thất Hỏa lò. Trong ngục thất Hỏa lò, Nguyễn Thái Học cùng các đồng chí bí mật viết một tờ báo lấy tên là "Tù nhân báo" để cổ voơ tinh thần các đồng chí và tuyên truyền cách mạng trong các trại giam. Nhương vật liệu viết báo đều do tài vận động của cô Giang qua tay Giám Thi. và lính lê dương có phận sự canh gác ngục thất Hỏa Lò. Cô Giang còn t́m đủ mọi cách để giử quà bánh và thông tin tức ở ngoài vào cho Nguyễn Thái Học. Thái Học cuơng luôn luôn gửi thư ra khuyến khích cô Giang nên tích cực hợp tác với các đồng chí ở ngoài để cải tổ phụng sự Đảng; hầu làm tròn sứ mạng giải phóng dân tộc ở tương lai.
Đến chiều ngày 16 tháng 6, một đồng chí tất tả chạy đến báo cho cô Giang biết:"Tối nay Nguyễn Thái Học cùng 12 đồng chí seơ ḅ đưa lên Yên Bái để hành h́nh."
Tin đâu xét đánh ngang tai! Cô Giang lo lắng bồi hồi ngồi không yên mà đứng không yên! Đợi trời đổ tối, cô Giang giấu khẩu súng lục trong ḿnh và mấy trái bom trong tay nải, rồi lẳng lặng cùng mấy đồng chí t́m nhương con đường vắng tiến ra ga Hàng Cỏ; nhưng không thể làm thế nào lên được trên xe lửa; sau nhờ có mấy đồng chí đốt than và thợ máy ngầm đưa quần áo cải trang, Cô Giang và mấy đồng chí mới lên được toa xe lửa. Dưới vòm trời đen tối, sương sa mờ ṃt, gió lộng từng cơn, bánh xe lửa rít lên không gian im lặng, lòng Nguyễn Thi. Giang càng se thắt lại. Cùng đi một chuyến xe mà không được gặp nhau, dầu chỉ được nói một câu thôi. Bao nhiêu t́nh yêu thương! bao nhiêu noăi căm hờn! rồn rập cả vào tâm hồn nhà nươ cách mạng trẻ tuổi ấy. Hai giòng lệ trào xuống. Thôi thế là hết! chỉ còn mấy tiếng đồng hồ nươa thôi. Nguyễn Thi. Giang mím niệng lắc đầu lảo đảo bước xuống ga Yên Bái.
Trống điểm tàn canh, gà gáy rồn báo sáng. Nguyễn Thi. Giang cùng hai đồng chí cải trang thành nông phu đ̣a phương lặng leơ tiến đến pháp trường.
Trước sức mạnh của thực dân, hàng rào lính, cảnh binh và mật thám vây kín, không cho ai bén mảng đến gần. Nguyễn Thi. Giang đành xen vào đứng laăn trong đám người đến xem từ phía xa nh́n vào. Một lần nươa âm mưu phá pháp trường thất bại! Cô Giang cố nén noăi căm hờn uất hận, không hề lộ ra nét mặt để một ai hay!
Cô Giang đaơ chứng kiến suốt từ đầu đến cuối tấn bi ḳch chém giết daơ man tàn bạo của quân cướp nước. Còn sự đau đớn nào hơn moăi khi nh́n thấy lươơi dao phập xuống, đầu một đồng chí rơi, máu đào phun ra; rồi cuối cùng đến người mà ḿnh tôn thờ yêu quý. Nhương giòng máu trong cổ tuôn ra là nhương muơi dao đâm vào con tim người Liệt nươ.
Tấm thảm ḳch hạ màn vào đúng hồi 5 giờ 35 phút sáng ngày 17 tháng 6 năm 1930. Cô Giang cố gắng lấy lại b́nh tĩnh lặng leơ bước theo đám người lui về nhà trọ, nằm vật xuống giường nghỉ ngơi chốc lát, rồi mua giấy bút viết hai bức thư "Tuyệt Mệnh" trên ba trang giấy trắng khổ hẹp bằng bút ch́ xanh, đề ngày 17 tháng 6, nguyên văn như sau:

BỨC THỨ NHẤT
"Thưa thày, mẹ,
"Con chết v́ hoàn cảnh bó buộc con. Không báo được thù nhà, rửa nhục cho nước! Sau khi đaơ đem tấm lòng trinh bạch dâng cho chồng con ở Đền Hùng.
"Giờ con t́m về choă quê cha đất tổ, mượm phát súng này mà kết lieău đời con".
Đứa con dâu bất hiếu kính lạy
Nguyễn Thi. Giang

BỨC THỨ HAI
"Anh là người yêu nước!
"Không làm tròn được nghĩa vụ cứu nước!
"Anh giươ lấy linh hồn cao cả để về chiêu binh rèn lính ở dưới suối vàng!
"Phải cḥu đựng nhục nhaơ mới có ngày mong được vẻ vang! Các bạn đồng chí phải sống lại sau anh để đánh đổ cường quyền mà cứu lấy đồng bào đau khổ."
"Thân không giúp ích cho đời!
Thù không trả được cho người t́nh chung!
Daău rằng đương độ trẻ trung,
Quyết v́ dân chúng thể lòng hy sinh;
Con đường tiến bộ mênh mông,
Éo le hoàn cảnh buộc ḿnh biết sao!
Bây giờ hết kiếp thơ đào,
Gian nan bỏ mặc đồng bào từ đây!
Daău rằng chút phận thơ ngây,
Sổ đồng chí đaơ có ngày ghi tên;
Chết đi dạ nhương buồn phiền,
Nhưng mà hoàn cảnh chuân chuyên buộc ḿnh!
Đảng kỳ phất phới trên thành,
Tủi thân không được chết vinh dưới cờ!
Cực lòng nhơơ bức sa cơ,
Chết sầu chết thảm có thừa sót sa.
Thế ru! Đời thế ru mà.
Đời mà ai biết! Người mà ai hay!"
Nguyễn Thi. Giang
Viết xong hai bức tâm thư, cô Giang ra chợ mua mấy vuông vải trắng thắt ngang đầu, và ngay buổi chiều tối hôm ấy cô đáp xe lửa trở về Vĩnh Yên.
Tờ mờ sáng hôm sau, cô Giang trở về làng Thổ Tang, vào mái nhà xưa của Nguyễn Thái Học, báo tin Thái Học đaơ ḅ hành h́nh; rồi lậy tạ cụ ông và cụ bà Nguyễn Văn Hách, giối giăng lại mấy lời tâm sự, tháo chiếc đồng hồ đương đeo tay tặng cho Nguyễn Văn Lâm, mặt sau đồng hồ có khắc chươ "G", rồi lương thương như người mất trí tiến ra cái quán bán nước trà xanh dưới gốc cây đề, tục gọi là xóm Mới thuộc xaơ Đông Vệ giáp quốc lộ số 2, cách làng Thổ Tang ngót một cây số.
Ngồi uống bát nước trà xanh nghĩ đến t́nh nhà nợ nước, mà lòng đau sót chua cay, tinh thần cô rất là rối loạn; nhưng chí đaơ quyết đ̣nh, cô liền từ biệt bà chủ quán ra đứng dưới gốc cây đề, hướng mặt về phía làng Thổ Tang, rút khẩu súng lục mà Nguyễn Thái Học đaơ tặng cô ở đền Hùng Vương ra kết lieău đời ḿnh; hôm ấy là ngày 18 tháng 6 năm 1930 tức ngày 22 tháng 5 năm Canh Ngọ (22 tuổi).
Một vụ án mạng, hương lý xaơ Đông Vệ cấp báo với tri phủ Vĩnh Tường. Phủ cấp báo lên tỉnh, Công sứ Vĩnh Yên đánh điện về sở mật thám Hà Nội.
Thi thể cô Giang năm dưới gốc cây đề, bên cạnh có khẩu súng lục phơi sương nắng cho maơi đến hồi 16 giờ ngày hôm sau, bọn thực dân mới kéo nhau đến. Arnoux còm đem theo Thanh Giang và Nguyễn Văn Quý từ Hà Nội lên để nhận diện.
Viện cớ khám xét, Chính quyền thực dân bắt lột hết áo quần cô Giang; khi khám xét xong không cho phép mặc lại; rồi hạ lệnh cho Tri phủ Vĩnh Tường cùng hương lý sở tại mai táng, chứ không cho phép gia đ́nh Nguyễn Thái Học được làm phận sự ấy.
Công sứ Vĩnh Yên lại ra lệnh bắt đào huyệt sâu hơn 3 mét, trên đắp thành nấm tròn, bắt dân sở tại phải làm điếm canh nơi gần mộ; cho maơi đến cuối năm 1930 mới baơi lệnh.
Khách bộ hành qua đấy thường thấy phủ kín trên nấm mồ nhà nươ cách mạng Nguyễn Thi. Giang nhương bó hoa tươi thắm, và nhương nén nhang khói tỏa nghi ngút suốt 5 canh. Một chiến sĩ vô danh thời ấy đaơ ṿnh bài thơ:
"Sống nhục sao bằng sự thác vinh!
Nước non cho vẹn kiếp chung t́nh.
Lươơi dao xử tử chàng không ngại!
Tiếng súng quyên sinh thiếp cuơng đành!
Một tấm can tràng trời đất thảm,
Ngàn thu vẹn tiết quỷ thần kinh
Cuộc đời xá kể chi thành bại,
Trai đaơ trung th́ gái phải trinh!
GIA Đ̀NH NGUYỄN THÁI HỌC
Làng Thổ Tang, quê hương Nguyễn Thái Học quy vuông 3 cây số, đông giáo làng Sơn Tang, tây giáp làng Luơng Ngoại, nam giáp làng Phương Viên, Thượng Chưng, bắc giáp quốc lộ số 2. Choă reơ vào làng tục gọi Ngaơ ba gốc đề tức nơi Nguyễn Thi. Giang tự tử.
Nguyễn Thái Học có tất cả 4 anh em: Nguyễn Thi. Hiền, Nguyễn Văn Nho, Nguyễn Văn Lâm, Nguyễn Văn Nỉ.
Nguyễn Văn Nho tính giống anh. Năm 1928 còn là học sinh lớp nhất trường Tiểu Học Pháp Việt Việt Tŕ. Ḅ thực dân ra lệnh đuổi khỏi trường, v́ là em của Nguyễn Thái Học. Nguyễn Văn Nho bắt đầu theo Nguyễn Thái Học dấn thân vào con đường cách mạng. Ḅ Hội đồng Đề h́nh kết án xử tử v́ hai tội: giết Phạm Huy Du và làm kinh tài cho Đảng rất táo bạo.
Nguyễn Văn Lâm, là người em thứ tư, đương theo học lớp nhất trường Tiểu học Vĩnh Tường, cuơng ḅ thực dân ra lệnh đuổi. Lâm là người rất thông minh, t́nh t́nh khảng khái, trở về nhà mua sách báo tự học, thông thạo cả tiếng Pháp, Anh và Nhật; cuơng tự đọc sách nghiên cứu mà trở nên một nhiếp ảnh viên lành nghề.
Hồi tháng 6 năm 1946, Trần Huy Liệu lên dieăn thuyết tại trụ sở U.B.K.C.H.C phủ Vĩnh Tường. Nhân ḍp Trần Huy Liệu ghé vào thăm ṿ từ maău Nguyễn Thái Học, Nguyễn Văn Lâm chỉ vào mặt Trần Huy Liệu mà nói:
Gia đ́nh tao không thèm chơi với tên phản Đảng, phản Quốc, cút đi ngay!
Rồi t́m gạch liệng, Trần Huy Liệu phải tự rút lui. Đến cuối năm 1947, quân đội Liên hiệp Pháp hành quân tấn công thượng du Bắc Việt. Một toán lính nhẩy dù xuống đ̣a phương Tŕnh Diện cách làng Thổ Tang 9 cây số; một toán khác nhẩy dù xuống Đồi Me thuộc khu vực ga Chống (Bạch Hạc) cách làng Thổ Tang 3 cây số, cùng tiến vây chặt trụ sở U.B.K.C.H.C huyện Việt Minh đặt tại làng Thổ Tang.
Hay tin Pháp đổ bộ, dân làng Thổ Tang bỏ chạy hết, chỉ còn một số ít không chạy ḳp, trong số đó có Nguyễn Văn Lâm, ḅ Pháp quân bắt tập trung ở đ́nh làng. Pháp quân dụ Lâm suốt cả tiếng đồng hồ, nhưng Lâm nhất đ̣nh không theo, còn mắng lại:
- Gia đ́nh tao là gia đ&́nh cách mạng, hai anh tao đaơ chết bởi bàn tay chúng mày; tao không bao giờ lại đi theo quân cướp nước.
Lâm nhất đ̣nh không theo, Pháp nhất đ̣nh giết, Lâm trả lời:
- Nếu chúng mày nhất đ;̣nh giết tao, th́ đưa tao về nhà haơy giết.
Theo ý muốn của Nguyễn Văn Lâm, Pháp quân đưa về nhà; đứng dưới cây dâu già, Lâm vạch áo phan ngực cho Pháp bắn.
Giết xong Nguyễn Văn Lâm, Pháp quân quay vào đốt nhà cướp trâu bắt lợn, gà, rồi kéo nhau đi. Hôm ấy là ngày 19 tháng 11 năm 1947.
Nguyễn Văn Nỉ, người em út của Nguyễn Thái Học v́ còn nhỏ tuổi, nên maơi đến năm 1945 mới tham gia cách mạng. Được theo học nhiều lớp quân, chính của Đảng. Đến đầu năm 1948, Nguyễn Văn Nỉ theo các đồng chí rút sang Trung Hoa, 1949 Hồng quân lan tràn khắp lục đ̣a Trung Hoa; Nguyễn Văn Nỉ cùng một số đồng chí ḅ mắc kẹt không ḳp trở về Việt Nam.
Gia đ́nh Nguyễn Thái Học lại còn hy sinh cả người chú đồng chí là Nguyễn Quang Triểu, người ném bom Hà Nội đêm mồng 10 tháng 2 năm 1930; cùng lên máy chém với Nguyễn Văn Nho.
Gia đ́nh Nguyễn Thái Học hiện nay còn lại một ṿ từ maău đaơ ngoài 80 tuổi cùng một đứa cháu trai độc nhất là Nguyễn Thái Tuấn năm nay vào khoảng 20, là con của Nguyễn Văn Lâm, giòng máu cuối cùng của một gia đ́nh hy sinh cả cho Tổ quốc (1967).
Viết đến đây chúng tôi không thể không nói đến chuyện đaơ xẩy ra vào hồi năm 1953, để chứng tỏ tính t́nh cương trực của ṿ từ maău Nguyễn Thái Học. Nguyên vào hồi tháng 7 năm 1953, khi ấy Nguyễn Hươu Trí làm Thủ hiến Bắc Việt lên kinh lý tỉnh Vĩnh Yên, qua Phủ lỵ Vĩnh Tường (làng Thổ Tang), phái Quận trưởng vào mời ṿ từ maău Nguyễn Thái Học ra Quận đường để tiếp kiến; nhưng ṿ từ maău ấy khước từ không ra. Trước khi ra về, Nguyễn Hươu Trí trao số tiền 2 ngàn đồng cho Quận trưởng nhờ đưa vào kính biếu; nhưng ṿ từ maău ấy cuơng nhất đ̣nh không nhận mặc dầu Quận trưởng Vĩnh Tường đaơ cầu khẩn hết lời.
Một lần khác, thấy ṿ từ maău Nguyễn Thái Học làm ruộng nhưng không có trâu cầy, Quận trưởng Vĩnh Tường thân giắt một con trâu đến kính biếu; nhưng ṿ từ maău ấy cuơng nhất đ̣nh không cḥu nhận.

Home

Source